W sytuacji, gdy w firmie zostaje wykryty problem związany z nierzetelną fakturą, bardzo szybko pojawia się pytanie, czy złożenie czynnego żalu może ograniczyć odpowiedzialność przedsiębiorcy. W praktyce wątpliwości dotyczą najczęściej tego, czy takie rozwiązanie będzie możliwe wtedy, gdy faktura została wystawiona wadliwie, ujęta w ewidencji lub wykorzystana przy rozliczeniu podatku. Nie ma jednak jednej odpowiedzi dla wszystkich przypadków. Czynny żal znajduje zastosowanie wyłącznie na gruncie przestępstw i wykroczeń skarbowych, a więc nie stanowi automatycznego sposobu „naprawienia” każdego problemu związanego z fałszywą fakturą. To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie, ponieważ sprawy dotyczące nierzetelnych faktur mogą jednocześnie rodzić konsekwencje na gruncie Kodeksu karnego skarbowego, ustawy o VAT, a w niektórych sytuacjach również Kodeksu karnego.
Czy przy fałszywej fakturze można skorzystać z czynnego żalu?
Co do zasady tak, ale tylko wtedy, gdy dana sytuacja mieści się w granicach odpowiedzialności karnej skarbowej. Czynny żal nie jest uniwersalnym rozwiązaniem dla każdego problemu związanego z fałszywą fakturą, lecz instytucją przewidzianą dla przestępstw skarbowych i wykroczeń skarbowych. Zgodnie z art. 16 Kodeksu karnego skarbowego sprawca nie podlega karze, jeżeli po popełnieniu czynu zawiadomi organ powołany do ścigania, ujawni istotne okoliczności sprawy, a w razie uszczuplenia należności publicznoprawnej uiści ją w całości w terminie wyznaczonym przez organ. Zawiadomienie można złożyć nie tylko pisemnie lub ustnie do protokołu, ale również elektronicznie.
W sprawach dotyczących faktur szczególne znaczenie ma art. 62 Kodeksu karnego skarbowego. Przepis ten rozróżnia fakturę wystawioną wadliwie od faktury wystawionej nierzetelnie albo użytej jako dokument nierzetelny. To istotne, ponieważ właśnie w odniesieniu do czynów karnoskarbowych związanych z wystawieniem lub użyciem nierzetelnej faktury może pojawić się pytanie o możliwość skorzystania z czynnego żalu.
Kiedy można skorzystać z czynnego żalu?
Z czynnego żalu można skorzystać przede wszystkim wtedy, gdy problem z fałszywą fakturą dotyczy czynu zabronionego uregulowanego w Kodeksie karnym skarbowym. Jeżeli przedsiębiorca sam ujawnia organowi, że doszło do nierzetelnego wystawienia faktury albo posłużenia się takim dokumentem, przedstawia istotne okoliczności sprawy i spełnia warunki przewidziane w art. 16 KKS, może doprowadzić do wyłączenia karalności. Warunkiem jest jednak, aby zawiadomienie zostało złożone odpowiednio wcześnie, czyli zanim organ będzie miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o czynie albo zanim rozpocznie czynności zmierzające do jego ujawnienia, chyba że czynności te nie dostarczyły podstaw do wszczęcia postępowania.
Czynny żal albo mechanizm zbliżony w skutkach może mieć znaczenie również wtedy, gdy problem z fakturą przełożył się już na treść deklaracji podatkowej, JPK albo przesłanej księgi. W takiej sytuacji nie zawsze kluczowe będzie samo zawiadomienie organu. Art. 16a Kodeksu karnego skarbowego przewiduje bowiem, że sprawca czynu dotyczącego złożenia deklaracji lub przesłania księgi nie podlega karze, jeżeli po popełnieniu czynu złoży prawnie skuteczną korektę, a w razie uszczuplenia należności publicznoprawnej ureguluje ją niezwłocznie, nie później niż w terminie wyznaczonym przez organ. W praktyce oznacza to, że nie każda sprawa wymaga klasycznego czynnego żalu – czasem właściwą drogą jest skuteczna korekta rozliczeń połączona z zapłatą zaległości.
Właśnie dlatego przy fałszywej fakturze trzeba najpierw ustalić, z jakim rodzajem odpowiedzialności mamy do czynienia i na jakim etapie znajduje się sprawa. Dopiero wtedy można ocenić, czy właściwym rozwiązaniem będzie klasyczny czynny żal, czy raczej korekta deklaracji lub księgi na podstawie art. 16a KKS.
Kiedy czynny żal nie będzie skuteczny
Czynny żal nie działa bezterminowo. Kodeks karny skarbowy wyraźnie stanowi, że zawiadomienie jest bezskuteczne, jeżeli zostało złożone wtedy, gdy organ ścigania miał już wyraźnie udokumentowaną wiadomość o czynie, albo po rozpoczęciu czynności służbowej zmierzającej do jego ujawnienia, na przykład kontroli, czynności sprawdzającej lub przeszukania, chyba że ta czynność nie dostarczyła podstaw do wszczęcia postępowania. Nie można też skutecznie powołać się na czynny żal w niektórych przypadkach osobowych, między innymi gdy sprawca kierował wykonaniem ujawnionego czynu, wykorzystywał zależność innej osoby albo organizował grupę mającą na celu popełnianie przestępstw skarbowych.
Czy czynny żal usuwa skutki w VAT
Nie. Nawet skuteczny czynny żal nie powoduje, że wadliwa lub nierzetelna faktura staje się prawidłową podstawą do rozliczenia podatku. Jeżeli dokument został wystawiony przez podmiot nieistniejący, odnosi się do czynności, która nie została dokonana, zawiera dane niezgodne z rzeczywistością albo potwierdza czynność pozorną lub nieważną, ustawa o VAT nadal wyłącza prawo do odliczenia podatku naliczonego. Niezależnie od tego, podmiot, który wystawił fakturę z wykazaną kwotą podatku, co do zasady ma obowiązek ten podatek zapłacić. Z tego względu czynny żal może ograniczyć odpowiedzialność na gruncie Kodeksu karnego skarbowego, ale nie usuwa materialnych skutków w VAT i nie zwalnia z konieczności skorygowania rozliczeń.
Co z przestępstwami z Kodeksu karnego
Tu pojawia się najważniejsze ograniczenie. Jeżeli sprawa wykracza poza Kodeks karny skarbowy i dotyczy przestępstw dotyczących faktur z Kodeksu karnego, w szczególności art. 270a, 271a lub 277a, klasyczny czynny żal z art. 16 Kodeksu karnego skarbowego nie ma zastosowania. Kodeks karny przewiduje jednak odrębny mechanizm. Art. 277c stanowi, że sąd na wniosek prokuratora stosuje nadzwyczajne złagodzenie kary wobec sprawcy określonych przestępstw fakturowych, jeżeli ten sam zawiadomił organ ścigania, ujawnił wszystkie istotne okoliczności i wskazał czyny oraz sprawców zanim organ się o nich dowiedział. W niektórych sytuacjach możliwe jest nawet odstąpienie od wymierzenia kary, zwłaszcza gdy sprawca zwrócił korzyść majątkową osiągniętą z przestępstwa w całości albo w istotnej części. Nie jest to jednak czynny żal w ścisłym znaczeniu, tylko odrębna instytucja prawa karnego.
Co powinna zrobić firma po wykryciu nierzetelnej faktury
Najpierw trzeba ustalić, z jakim problemem firma ma do czynienia: czy chodzi o błąd formalny, nierzetelną fakturę w rozumieniu Kodeksu karnego skarbowego, czy o poważniejsze przestępstwo z Kodeksu karnego. Następnie należy zabezpieczyć dokumenty, sprawdzić wpływ faktury na VAT, JPK i księgi, ocenić, czy potrzebna jest korekta, oraz ustalić, czy organ nie ma już wiedzy o sprawie. Dopiero wtedy można zdecydować, czy właściwym krokiem będzie czynny żal, korekta z art. 16a, czy przygotowanie obrony w sprawie karnej. Zwlekanie zwykle działa na niekorzyść, bo po rozpoczęciu czynności przez organ możliwość skutecznego działania staje się ograniczona.
Podsumowanie
Czynny żal przy fałszywej fakturze może pomóc, ale tylko w ściśle określonych granicach. Nie legalizuje wadliwego dokumentu, nie przywraca prawa do odliczenia VAT i nie zamyka każdej sprawy związanej z nierzetelną fakturą. Jego znaczenie ogranicza się do odpowiedzialności karnoskarbowej, o ile przedsiębiorca złoży zawiadomienie we właściwym czasie i rozliczy finansowe skutki uchybienia. W takich sprawach decydujące znaczenie ma trafna ocena problemu na samym początku, bo dopiero ona pozwala ustalić, czy potrzebny jest czynny żal, korekta rozliczeń, czy reakcja w zupełnie innym trybie.
