Fałszywa faktura to nie tylko problem księgowy. Może oznaczać jednocześnie ryzyko podatkowe, odpowiedzialność karną skarbową, a przy poważniejszych sprawach także odpowiedzialność na podstawie Kodeksu karnego. Czym innym jest zwykły błąd formalny, a czym innym faktura, która dokumentuje czynność, której w ogóle nie było, zawiera nieprawdziwe kwoty albo została wystawiona przez podmiot nieistniejący. Ustawa o VAT wprost wskazuje, że takie dokumenty nie dają prawa do odliczenia podatku naliczonego.
Czy każda błędna faktura oznacza od razu fałszywą fakturę ?
Z przepisów Kodeksu karnego skarbowego wynika wyraźne rozróżnienie między fakturą wystawioną „w sposób wadliwy” a fakturą wystawioną „w sposób nierzetelny”. To pierwsze dotyczy co do zasady błędów formalnych, drugie odnosi się do dokumentu, który nie oddaje rzeczywistego przebiegu zdarzenia gospodarczego. To rozróżnienie ma duże znaczenie, ponieważ inne są konsekwencje zwykłej omyłki, a inne posłużenia się dokumentem, który ma potwierdzać nieprawdę.
W obrocie gospodarczym najpoważniejsze ryzyko dotyczy tak zwanych pustych faktur, czyli dokumentów, które nie odzwierciedlają rzeczywistej dostawy towaru albo wykonania usługi. Ustawa o VAT wymienia tu kilka typowych przypadków: faktury wystawione przez podmiot nieistniejący, faktury stwierdzające czynności, które nie zostały dokonane, faktury z kwotami niezgodnymi z rzeczywistością oraz faktury potwierdzające czynności pozorne albo nieważne.
Jakie konsekwencje podatkowe grożą za fałszywą fakturę
Brak prawa do odliczenia VAT z fałszywej faktury
Najbardziej podstawowa konsekwencja jest taka, że z fałszywej faktury nie można skutecznie odliczyć VAT. Ustawa o VAT wprost wyłącza prawo do obniżenia podatku należnego i do zwrotu podatku naliczonego, jeżeli dokument został wystawiony przez podmiot nieistniejący albo stwierdza czynności, które nie zostały dokonane, bądź podaje kwoty niezgodne z rzeczywistością. W praktyce oznacza to konieczność korekty rozliczeń, dopłaty podatku i zwykle także zapłaty odsetek.
Obowiązek zapłaty VAT wykazanego na fakturze i dodatkowe zobowiązanie
Ryzyko dotyczy nie tylko nabywcy, lecz także wystawcy dokumentu. Zgodnie z art. 108 ustawy o VAT ten, kto wystawi fakturę i wykaże w niej kwotę podatku, ma obowiązek ten podatek zapłacić. Dotyczy to również sytuacji, gdy faktura nie odpowiada rzeczywistemu zdarzeniu gospodarczemu albo wykazuje VAT wyższy niż należny. Dodatkowo, jeżeli nieprawidłowość była skutkiem celowego działania podatnika lub jego kontrahenta, o którym podatnik miał wiedzę, a odliczenie oparto na fakturze fikcyjnej albo nieprawdziwej, organ może ustalić dodatkowe zobowiązanie podatkowe w wysokości 100% podatku naliczonego z takiej faktury. Tej sankcji nie stosuje się jednak wobec osób fizycznych, które za ten sam czyn ponoszą odpowiedzialność za wykroczenie skarbowe albo przestępstwo skarbowe.
Jakie konsekwencje karne skarbowe grożą za fałszywą fakturę
Kodeks karny skarbowy przewiduje odpowiedzialność za nierzetelne wystawienie faktury albo posługiwanie się takim dokumentem. W podstawowym wariancie grozi za to grzywna do 720 stawek dziennych, kara pozbawienia wolności na czas nie krótszy od roku albo obie te kary łącznie. Przepisy odrębnie regulują także przypadek, gdy kwota podatku z takiej faktury jest małej wartości. Już z samego brzmienia ustawy widać więc, że ustawodawca traktuje nierzetelną fakturę jako znacznie poważniejsze naruszenie niż zwykłą wadliwość formalną dokumentu.
Kiedy fałszywa faktura prowadzi do odpowiedzialności karnej z Kodeksu karnego
W poważniejszych sprawach wchodzi w grę także Kodeks karny. Art. 271a penalizuje wystawianie albo używanie faktur, które poświadczają nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie dla wysokości należności publicznoprawnej lub jej zwrotu, jeżeli kwota należności ogółem jest znaczna. W takim przypadku kara wynosi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności. Jeżeli wartość jest jeszcze wyższa albo sprawca uczynił z tego stałe źródło dochodu, zagrożenie rośnie do od 3 do 20 lat. Przy szczególnie wysokich kwotach, wskazanych w art. 277a, ustawodawca przewidział karę od 5 do 25 lat pozbawienia wolności. Obok kary pozbawienia wolności sąd może orzec grzywnę do 3000 stawek dziennych.
Warto dodać, że Kodeks karny odróżnia podrabianie lub przerabianie faktury od wystawiania faktury poświadczającej nieprawdę. W praktyce oznacza to, że odpowiedzialność może dotyczyć zarówno osoby, która tworzy nieprawdziwy dokument, jak i tej, która świadomie się nim posługuje.
Co zrobić, gdy firma wykryje fałszywą fakturę
Najgorszym rozwiązaniem jest bierność. Firma powinna od razu ustalić, czy problem dotyczy zwykłej omyłki, czy dokumentu nierzetelnego. Następnie trzeba zabezpieczyć korespondencję, umowy, dowody dostawy albo wykonania usługi, zweryfikować kontrahenta i przeanalizować rozliczenia VAT. Jeżeli doszło do błędnego ujęcia dokumentu, konieczna może być korekta deklaracji. Jeżeli natomiast pojawia się podejrzenie świadomego posłużenia się fikcyjną fakturą, sprawa wykracza poza zwykłe poprawienie rozliczeń i może wymagać reakcji także na gruncie prawa karnego i karnego skarbowego.
Podsumowanie
Fałszywa faktura w firmie może prowadzić do kilku rodzajów konsekwencji naraz. Po pierwsze, odbiera prawo do odliczenia VAT. Po drugie, może oznaczać obowiązek zapłaty podatku wykazanego na dokumencie oraz dodatkowe zobowiązanie podatkowe. Po trzecie, naraża na odpowiedzialność karną skarbową, a przy większych kwotach również na surowe sankcje z Kodeksu karnego. W takich sprawach najważniejsze jest szybkie ustalenie, czy firma ma do czynienia z błędem, czy z dokumentem nierzetelnym, i podjęcie działań zanim problem przełoży się na kontrolę, postępowanie podatkowe albo sprawę karną.
